Jakie są dostępne systemy zarządzania środowiskowego w Polsce ?

Jakie są dostępne systemy zarządzania środowiskowego w Polsce

W Polsce dostępne są 4 systemy zarządzania środowiskowego mające na celu włączenie do działań każdej organizacji celów środowiskowych, systemy te są na różnym poziomie zaawansowania. Wyróżnić możemy następujące systemy: [Wiśniewska 2003]

• System Odpowiedzialność i Troska.
• System Czystszej Produkcji.
• ISO 14001.
• EMAS.

Systemy EMAS i ISO zostały omówione w oddzielnych artykułach EMAS [tutaj] ISO 14001 [tutaj].

W poniższym artykule zostaną przeanalizowane dwa znacznie mniej popularne systemy – Odpowiedzialność i Troska oraz Czystsza Produkcja.

1) System Odpowiedzialność i Troska

Jednym z systemów występującym w Polsce pomagającym zarządzać obszarami środowiskowymi organizacji jest Program Odpowiedzialność i Troska, który powstał na początku lat 80-tych w Kanadzie i obecnie jest realizowany na terenie około 60 państw świata. Twórcą systemu było Kanadyjskie Stowarzyszenie Przemysłu Chemicznego, które w związku ze wzrostem świadomości wpływu branży chemicznej na środowisko podjęło działania mające na celu zmniejszenie oddziaływania na środowisko w ramach swojej gałęzi przemysłowej. W Europie koordynacją programu zajmuje się Europejska Rada Przemysłu Chemicznego w Brukseli, w Polsce natomiast program ten został przyjęty w 1992 przez Polską Izbę Przemysłu Chemicznego, która koordynuje i nadzoruje jego realizację na terenie polski.  Odpowiedzialność i Troska (ang: Resposnsible Care) w naszym kraju jest realizowany przez 22 sektorowe przedsiębiorstwa. System ten jest dobrowolnym zobowiązaniem się przedsiębiorstw z branży chemicznej do permanentnej poprawy swoich działań w trzech następujących obszarach:

• ochrona środowiska,
• ochrona zdrowia,
• bezpieczeństwo procesowe.

Do tego systemu mogą przystąpić wszyscy przedstawiciele z branży chemicznej – bez względu na ich wielkość [https://www.rc.com.pl].

Odpowiedzialność i Troska jest najmniej popularnym systemem służącym do minimalizacji wpływu na środowisko w związku z prowadzoną podstawową działalnością przedsiębiorstwa. Można uznać, iż jego niska popularność w skali kraju jest spowodowana dwoma czynnikami:

• zawężenie programu do tylko jednej branży chemicznej, która relatywnie nie jest tak liczna jak inne sektory,
• występowania jako priorytetu oprócz ochrony środowiska – jeszcze dwóch innych obszarów, co powoduje, iż program nie jest tylko programem środowiskowym.

Rys. Logotyp systemu Odpowiedzialność i Troska.
Źródło: Oficjalna witryna internetowa Systemu Odpowiedzialność i Troska https://www.rc.com.pl/images/logo_rc.png

 

2) System Czystszej Produkcji

Innym systemem zarządzania środowiskowego jest Program Czystszej Produkcji (ang.: Cleaner Production) prowadzony przez stowarzyszenie Polski Ruch Czystej Produkcji działający na rzecz ochrony środowiska w branży przemysłowej, ale również w innych sektorach. Program Czystszej Produkcji zakłada prewencyjne podejście do zanieczyszczeń oraz ograniczenie marnotrawieniu zasobów u źródła. W praktyce system ten polega na takim prowadzeniu działań produkcyjnych, które minimalizują powstanie odpadów oraz innych poprodukcyjnych zanieczyszczeń ograniczając równocześnie wykorzystanie zasobów środowiskowych oraz energii. Polski Ruch Czystszej Produkcji powstał w 1989r. na konferencji UNEP ,,Przemysł i Środowisko” w Warszawie. [https://www.cp.org.pl]

Zgodnie z definicją UNEP (Program Środowiskowy Organizacji Narodów Zjednoczonych ) „Czystsza Produkcja jest strategią ochrony środowiska polegającą na ciągłym, zintegrowanym, zapobiegawczym działaniu w odniesieniu do procesów, produktów i usług, zmierzającym do zwiększenia efektywności produkcji i usług oraz redukcji ryzyka dla ludzi i środowiska przyrodniczego” [Matuszak-Flejszman 2007].

Według opinii samego stowarzyszenia Ruchu Czystej Produkcji oraz ich przewodniego hasła ,,Czysta produkcja jest najkrótszą drogą do ISO 14001 i/lub Emas” realizowany i nadzorowany przez nich program jest pierwszym etapem do późniejszego kształtowania systemów zarządzania środowiskowego według norm i systemów ISO 14001 czy EMAS [https://www.cp.org.pl].  Program Czystszej Produkcji główny nacisk kładzie na procesy związane z podstawową działalnością produkcyjną przedsiębiorstwa, natomiast nie odnosi się do aspektów prawnych.

Na podstawie powyższej charakterystyki można uznać, iż system Czystszej Produkcji jest systemem spełniającym podstawową zasadę zrównoważonego rozwoju polegającą na minimalizowaniu zanieczyszczeń u źródła. SZŚ wg CP powstał   w odpowiedzi na nieskuteczność wcześniejszych podejść ludzkości do minimalizowania wpływu człowieka na środowiska – strategii rozcieńczania czy strategii filtracji.

Rys. Logotyp Systemu Czystszej Produkcji
Źródło: Oficjalna witryna internetowa sytemu https://www.cp.org.pl/

Odpowiedzialność i Troska oraz Czystsza Produkcja – choć powstałe wcześniej niż ISO 14001 i EMAS są od nich systemami mniej istotnymi z punktu widzenia działalności antropogenicznej na środowisko. Powody takiego stanu rzeczy są następujące:

• Odpowiedzialność i Troska – jest systemem nie tylko środowiskowym, ale tylko dla branży chemicznej,
• Czystsza produkcja – jest systemem tylko środowiskowym, ale ograniczającym się do podstawowej działalności przedsiębiorstwa, co z kolei wyklucza holistyczne podejście do minimalizacji wpływu na środowisko, a bardziej – jak wspomniano wyżej – można traktować system Czystszej Produkcji jako pierwszy krok w kierunku certyfikacji ISO 14001/EMAS.

Geneza i powody powstania systemów zarządzania środowiskowego.

Istotny wpływ na środowisko oraz jego degradacje posiadają przedsiębiorstwa, ponieważ dzięki ich produktom lub usługą są zaspokajane potrzeby konsumpcyjne ludzi. Wygenerowanie produktów i usług wpływa na środowisko i można uznać, iż jest to wpływ negatywny – powodujący zmiany w środowisku przyrodniczym, [Fura 2011] dlatego też przedsiębiorstwa jako pierwsze zaczęły szukać możliwości ograniczenia ingerencji wobec środowiska, szukając możliwości aby zmniejszyć skalę negatywnego oddziaływania na środowisku w wyniku procesów produkcyjnych. Pierwsze poważne działania w zakresie powstawania systemów zarządzania środowiskowego datuje się na lata osiemdziesiąte ubiegłego wieku. Dokładnie w 1985 roku w Niemczech zostało powołane Niemieckie Stowarzyszenie na rzecz Zarządzania Środowiskowego. Przemysłowcy skupieni w ramach tego stowarzyszenia jako pierwsi przyjęli „Kodeks postępowania w zakresie zarządzania środowiskowego.” Druga połowa lat 80-tych przyniosła kolejne stowarzyszenia zrzeszane i zakładane przez przedsiębiorstwa przemysłowe zarówno w Europie (Austria, Dania, Wielka Brytania), ale też w Stanach Zjednoczonych czy Brazylii [Ejdys , Kobylińska, Lulewicz-Sas 2012].

            Wzmożenie prac nad zarządzaniem środowiskowym oraz systemami zarządzania środowiskowego wzmogło się po ogłoszeniu przez ONZ raportu ,, Nasza wspólna przyszłość” z 1987r. [Fura 2011], gdzie pojawiła się pierwszy raz obecnie znana definicja zrównoważonego rozwoju, która stała się punktem odniesienia do dalszych prac i traktowania ochrony środowiska poprzez nowy paradygmat. Niezależnie od stowarzyszeń i związków przedsiębiorstw przemysłowych ważną rolę w promocji zarządzania środowiskowego w branży przemysłowej odegrała Międzynarodowa Izba Handlowa, która opracowała Kartę Biznesu na rzecz Ekorozwoju (tzw. „Karta rottedramska”). Rosnące zainteresowanie oraz popularność negatywnego wpływu przemysłu i ludzkości na środowisko potwierdza fakt, iż na Konferencji ONZ „Środowisko i Rozwój” przeprowadzonej w dniach 3-14 czerwca 1992r. w Rio de Janerio w Brazylii – karta biznesu Międzynarodowej Izby Handlowej została podpisana przez około 1200 przedsiębiorstw z ponad 50 Państw, co było dowodem na rosnącą świadomość problemu. Karta zawierała 16 zasad zarządzania ochroną środowiska: [Ejdys, Kobylińska, Lulewicz-Sas 2012]

• Zasada 1: Ochrona środowiska priorytetem działania firmy.
• Zasada 2: Wdrażanie zintegrowanych systemów zarządzania.
• Zasada 3: Ciągłe wdrażanie proochronnych przedsięwzięć.
• Zasada 4: Kształcenie pracowników.
• Zasada 5: Przeprowadzenie wstępnej oceny oddziaływania na środowisko.
• Zasada 6: Ekologizacja produktów i usług na etapie ich projektowania.
• Zasada 7: Wdrożenie systemu udzielania porad dla klientów.
• Zasada 8: Ekologizacja procesów produkcyjnych i eksploatacji urządzeń.
• Zasada 9: Prowadzenie badań oddziaływania na środowisko.
• Zasada 10: Wdrażanie środków zapobiegawczych.
• Zasada 11: Oddziaływanie na podwykonawców i dostawców.
• Zasada 12: Przeciwdziałanie nadzwyczajnym zagrożeniom środowiska.
• Zasada 13: Stosowanie technologii przyjaznych środowisku.
• Zasada 14: Zaangażowanie firmy w ogólną działalność proekologiczną.
• Zasada 15: Prowadzenie dialogu ze społeczeństwem.
• Zasada 16: Przestrzeganie norm ochrony środowiska.

Konferencja w Rio była tak dużym wydarzeniem w pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych, że przedstawiona i zaprezentowana tam „Karta rotterdamska” musiała stać się wyznacznikiem i drogowskazem – dla przyszłych norm, regulacji  i podstaw prawnych – jako punkt odniesienia. Konferencja może być uznana za początek „ery ekologicznej”, od której datuje się powstawanie znormalizowanych systemów zarządzania [Szyszka 2016], które powstały niedługo po konferencji. Unia Europejska w 1993 wprowadza do własnego porządku prawnego system EMAS [Council Regulation (EEC) No 1836/93 1993], a od kwietnia 1995r. rozporządzenie jest już obowiązujące [Pochyluk, Macniak i in. 2005]. Międzynarodowa Organizacja Standaryzacyjna powołuje komitet techniczny ISO TC 207, który od 1993 prowadzi prace na stworzeniem normy systemu zarządzania środowiskowego. Komitet techniczny ISO 207 wykorzystując ówczesną wiedzę oraz programy, a zwłaszcza brytyjską normę BS 7750:1994 oraz istniejące już normy z serii ISO 9000 tworzy system ISO 14001 w 1996r. [Fura 2011].